در آبان 1309 قرارداد مالکیت ادبی بین دولت ایران و آلمان توسط مجلس شورای ملی تأیید شد. در این قرارداد دو دولت متعهد شدند که اتباع طرفین در دو کشور در زمینه های مالکیت صنعتی و ادبی و هنری از اصل تساوی حقوق اتباع برخوردار باشند.

اولین ماده مقرر می کند هر قانونی که دربارۀ حفظ حقوق مؤلف در ایران تصویب شد، اتباع آلمانی مثل اتباع ایرانی از آن استفاده خواهند کرد و اگر قانونی در آلمان تصویب شد، اتباع ایرانی مثل اتباع آلمانی از مزایای آن برخوردار خواهند بود و متساوی الحقوق خواهند بود.

 بعد از تصویب این مواد اقداماتی از سوی نمایندگان مجلس و وزارت فرهنگ وهنر وقت در سال های 34و36 صورت گرفت.

در سال1334 طرحی تقدیم مجلس شد که به علت نارسایی هایی تصویب نشد و فراموش شد. در سال 1336 دولت لایحه قانون تألیف و ترجمه به مجلس سنا تقدیم کردکه مسکوت ماند.

در بهمن ماه 1338 لایحه قانون حفظ حقوق مؤلف تهیه شد که به علت نواقص به سرنوشت دیگر لوایح پیوست.

در سال های 43 و42 اقداماتی برای حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری صورت گرفت اما باز هم نتیجه ای حاصل نشد. در سال 1346 وزارت فرهنگ و هنر وقت لایحۀ حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان را تهیه و در آبان ماه 1347 تقدیم مجلس کرد که در سال 1348 به تصویب شورای ملی رسید.

این قانون از هر جهت جدید ومترقی بود، اما طبق ماده 22 این قانون،حقوق مادی پدید آورنده را موقعی از حمایت این قانون برخوردار می ساخت که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا اجرا شده باشد و قبلا در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش یا اجرا نشده باشد.

گروهی سوء استفاده کردند و با نسخه برداری از کتاب ها و صفحات موسیقی که در خارج از ایران ساخته و منتشر می شد (و باعث ضرر و زیان صاحبان اصلی می شد) برای همین در 6 دی ماه 52 قانونی با عنوان قانون«ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی» به تصویب رسید.

بنابر این قانون هر گونه نسخه برداری و استفادۀ بدون اجازۀ صاحبان اثر ممنوع بود.

در سال 1355 ایران به میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی ملحق شد که دولت های طرف میثاق حق هر کس را در امور زیر به رسمیت می شناسند.

الف)شرکت در زندگی فرهنگی

ب)بهره مند شدن از پیشرفت های علمی و مجاری آن

ج)بهره مند شدن از حمایت منافع معنوی و مادی ناشی از هر گونه اثر علمی،ادبی یا هنری

خلاصه قوانین مربوط به حمایت مالکیت صنعتی و ادبی و هنری که در اصطلاح بین المللی به «مالکیت فکری» مشهور است. از 1304 ه.ش به تدریج در قوانین ایران شناخته شد و مورد حمایت قرار گرفت و در دهه های 1340 و 1350 با پیشرفت زبان اصلاح و تکمیل گردید.تهیه و تنظیم این قوانین  دو عامل اصلی دارد یکی تشویق و دیگری حمایت پدید آورندگان وآثار آنان است.

آخرین اقدام: مصوب هیأت وزیران 6/6/1373 یک ماده به فصل پنجم لایحه مجازات اسلامی به این شرح الحاق شود.      

هر گونه دخل و تصرف غیر مجاز از طریق ورود و خروج،ضبط و ذخیره،پردازش و انتقال داده ها و نرم افزارهای کامپیوتری و ایجاد یا وارد کردن انواع ویروس های کامپیوتری و امثال آن جرم محسوب شده و مرتکب، علاوه بر جبران خسارت وارده به مجازات برسد، لیکن به تصویب نرسید.

قانون حمایت از حقوق پدید آورندگان نرم افزارهای رایانه ای، در 10/10/1379 توسط مجلس به تصویب رسید. که حقوق آنان به مدت 30 سال حمایت می شود.

«قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به قرارداد تأسیس سازمان جهانی مالکیت فکری» در 4/7/1380 تصویب و در سال 25/7/1380 به تأیید شورای نگهبان رسید.

مالکیت ادبی و هنری یا حق مؤلف

مهمترین نظرات در مورد حق مؤلف:

الف) حق مؤلف و هنرمند ناشی از کار و مربوط به حقوق کار است

ب) حق مؤلف و هنرمند نوعی مالکیت است

ج) حق مؤلف و هنرمند یک حق خاص و یکی از اقسام حقوق فکری است

حق مؤلف به دو دستۀ عمده تقسیم می شود:

1-  حقوق مادی(مالی) یا اقتصادی پدید آورنده

الف) حق نشر و تکثیر اثر که متضمن منافع مادی است

ب) حق ترجمه

ج) حق عرضه، اجرا و نمایش همراه با کسب منافع مادی

2- حقوق معنوی یا اخلاقی پدید آورنده

الف) حق انتشار

ب) حق حرمت نام و عنوان پدید آورنده

ج) حق حرمت اثر

د)حق عدول یا پس گرفتن

(علیرضا نوروزی، حقوق مالکیت فکری، صفحۀ55-41)

گونه های آثار ادبی و هنری

الف) آثار نوشته

1-   آثار نوشته اصلی: کتاب، رساله،جزوه و نمایش نامه

2-   آثار نوشته تبدیلی:

ترجمه

اقتباس

تلخیص

ب) آثار سمعی و بصری

1- رادیویی

2- تلویزیونی

3-  سینمایی

4-  اثر موسیقی و صوتی

پ) اثر تجسمی

اثر عکاسی

ت) اثر ابتکاری بر پایه فرهنگ عامه

فرهنگ عامه: آفرینه های ادبی و هنری اطلاق می شود که پدیدآورندگان معینی را نمی توان برای آن ها شناخت.

ث) اثر فنی که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد

ج)  اثر ترکیبی

اثری است با ظاهر واحد که در واقع از تنظیم، کنار هم گذاشتن و آمیختن مبتکرانۀ چند اثر ادبی و هنری پدید آمده است(آیتی، صفحه 106-92)

 

قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان1348

فصل یکم   تعاریف

از نظر این قانون به مؤلف، مصنف و هنرمند «پدید آورنده» و به آنچه از راه دانش یا هنر و یا ابتکار آنان پدید می آید، بدون در نظر گرفتن طریقه یا روشی که در بیان و یا ظهور و یا ایجاد آن به کار رفته «اثر» اطلاق می شود.

مادۀ 2- اثرهای مورد حمایت این قانون به شرح زیر است:

1-  کتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه

2-  شعر و ترانه و سرود و تصنیف

3-  اثر سمعی و بصری

4- اثر موسیقی که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا منتشر شده باشد

5-  نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشۀ جغرافیایی

6-  هر گونه پیکره

7-  اثر معماری از قبیل طرح و نقشۀ ساختمان

8-  اثر عکاسی که با روش ابتکاری و ابداع پدید آمده باشد

و...

فصل دوم   حقوق پدید آورنده

ماده 3- حقوق پدید آورنده شامل حق انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر و حقوق بهره برداری مادی و معنوی از نام و اثر اوست.

ماده 4- این حقوق محدود به زمان ومکان نیست و غیر قابل انتقال است.

فصل سوم   مدت حمایت از حقوق پدید آورنده و حمایت های قانونی دیگر

ماده 12- مدت استفاده از حقوق مادی پدید آورندۀ موضوع این قانون که به موجب وصایت یا وراثت منتقل می شود، از تاریخ مرگ پدید آورنده سی سال است و اگر وراثی نداشته باشد یا بر اثر وصایت منتقل نشده باشد برای همان مدت به منظور استفادۀ عمومی در اختیار وزارت فرهنگ و هنر خواهد گرفت.

فصل چهارم    تخلفات و مجازات ها

ماده 23- هر کس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام پدید آورنده، بدون اجازۀ او و یا عالماً عامداً به نام شخص دیگری غیر از پدید آورنده،نشر یا پخش یا عرضن کند، به حبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.

آیین نامه اجرایی ماده 21

قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، مصوب 20/9/50 ،وزارت فرهنگ و هنر

فصل اول- مقررات عمومی تنظیم اظهار نامۀ ثبت اثر

ماده اول- ثبت اثر طبق درخواست نامۀ چاپی که از طرف وزارت فرهنگ و هنر تهیه و در اختیار درخواست کنندۀ ثبت اثر گذارده می شود به عمل می آید و باید در دو نسخه به زبان فارسی نوشته و امضا شده است.

فصل دوم- مقررات اختصاصی تقاضای ثبت اثر

ماده دوم- درخواست کننده باید اطلاعات و مدارکی را که به اعتبار نوع اثر در این فصل تعیین می شود، همراه درخواست نامه تسلیم نماید.

فصل سوم- مرجع ثبت و اقدامات ثبتی

ماده سوم- درخواست کنندۀ اثر باید درخواست نامۀ ثبت را در پایتخت به وزارت فرهنگ و در شهرستان به ادارات فرهنگ یا نمایندۀتعیین شده از طرف وزارت تسلیم کند.

آیین نامه اصلاحی آیین نامه تأسیس چاپخانه راجع به نحوۀ ثبت انتشار کتاب و رساله و سایر نشریات

قانون تعیین تکلیف کتب مصادره ای 27/3/63

اهداف و سیاست ها و ضوابط نشر کتاب مورخ سال 67

لایحه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون تأسیس سازمان جهانی مالکیت معنوی مصوب 4/7/80(مرتضی شفیعی شکیب 148-117)

 

تبین فقهی حقوق مالکیت فکری

1- مباحث فقهی پیرامون حق مالکیت فکری و حق مؤلف و هنرمند جزء مسائل مستحدثه ای است که در کتب فقهای متقدم هیچ ذکری از آن ها به میان نیامده و تنها معدودی از فقهای متأخر بدان پرداخته اند.

2- در مورد واهیت فقهی مالکیت های فکری و حقوق متعلق به آن نظریات متفاوتی ابراز شده بود.

3-  به حکم عقل، عرف، بنا یا سیرۀ عقلا مشروعیت و اعتبار شرعی این نوع مالکیت ها و حقوق قابل تبین است.

4-  راه حل نهایی که برای مشروع دانستن این گونه حقوق و مالکیت ها مطرح گردیده حکم امام(ع) و حاکم اسلامی است که می توان از آن به حکم حکومتی تعبیر نمود.

5-  امام خمینی معتقد بودند انحصار حق طبع برای صاحب اثر و مطبعه و حق مالکیت فکری حق شرعی نیست.

6-  دلیل حضرت امام در افکار حقوق مادی پدیدآورنده انحصار استفاده و بهره برداری از کتاب یا دستگاه اختراعی در دست پدیدآورنده یا عده ای قلیل است. در حالی که آثار و نتایج تولیدات فکری چون از متن جامعه مایه گرفته است متعلق به جامعه است و همگان باید بتوانند از آن بهره مند شوند.

7-  در تحلیل و تبین دیدگاه حضرت امام به نکاتی می توان اشاره کرد :

الف) فکر بدون شکل و مواد خام و اولیه و اثر متعلق به جامعه و عموم مردم است، اثر ابتکاری و شکل یافته و طرح ریزی شده در قالبی خاص از آن مبتکر و مبدع است و همو می تواند از منافع مادی آن منتفع شود، و منافع معنوی آن نیز بالطبع متعلق به اوست و اختلافی در آن نیست.

ب) این انحصار انتفاع، موقتی است و طبق قانون در هر کشوری محدود است- در ایران 30 سال پس از فوت مؤلف است- و پس از انتفاع مادی، اثر از آن جامعه و عموم خواهد بود و همگان از آن منتفع خواهند شد.

ج) دیدگاه حضرت امام در غیر شرعی بودن حقوق مادی مؤلف-طبق فتوای ایشان در تحریر الوسیله- در حقیقت دیدگاه فقهی و مبتنی بر قواعد و طرق استنباط احکام فقهی است ولی همان گونه که ایشان به اعضای محترم شورای نگهبان تذکر داده اند، فقهای عظام می توانند با دیدی مصلحت نگر با توجه به واقعیت های جامعۀ اسلامی و جهان حکم مطلوب را که همان مشروعیت این گونه حقوق و مالکیت هاست صادر کنند.

8- نهایت امر این که حق مالکیت فکری حقی شرعی است و نظر اکثریت فقهای معاصر بر این امر قرار گرفته است، دیدگاه حضرت آیت الله خامنه ای نیز به مشروعیت و اعتبار شرعی این گونه حقوق است.(جواد عربیان، حقوق مالکیت های فکری صفحۀ 98-196)

منابع و مأخذ

آیتی، حمید،حقوق آفرینش های فکری با تأکید بر حقوق آفرینش های ادبی و هنری، تهران، نشر حقوقدان، پاییز 75

عربیان، جواد، چشم انداز فقهی و حقوقی، حقوق مالکیت های فکری با تأکید بر دیدگاه فقهی امام خمینی(ره)، تهران 82، معاونت پژوهشی انتشارات پژوهشکدۀ امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی

شفیعی شکیب، مرتضی، حمایت از حق مؤلف قوانین و مقررات ملی و بین المللی، تهران 81، خانه کتاب

نوروزی، علیرضا، حقوق مالکیت فکری حق مؤلف و مالکیت صنعتی، تهران 81، نشر چاپار    

 

+ نوشته شده توسط سید روح الله دعائی در جمعه بیست و پنجم تیر 1389 و ساعت 0:42 |
حدیث